حسابداری دولتی

مقدمه:

 در کشور ما قسمت عمده بخش عمومی به دستگاه عمومی به دستگاه های دولتی اختصاص دارد که در دو دهه اخیر از رشد و توسعه فوق العادهای برخوردار بوده است.افزایش بهای نفت ، ملی شدن شرکتهای تولیدی ، خدماتی و اعتباری بخش خصوصی و همچنین پیدایش نهادهای خود جوش از بطن انقلاب ، از جمله عوامل موثر در این توسعه اند.

عوامل فوق الذکر موجب گردید تا طیف وظایف و مسئولیتهای دولت پیچیده تر وسیع تر ، متنوع تر و تخصصی تر از گذشته شود.این توسعه در افزایش بودجه کل کشور تاثیر بسزایی داشته است. با نگرش در روند تصاعدی بودجه کل کشور در طی سنوات گذشته ، این رشد گویاتر بیان  می شود. به عنوان مثال ، در قانون بودجه سال ۱۳۴۶کل کشور جمعا به مبلغ دویست و هفده میلیارد و دویست و سی و یک میلیون و نهصد و ده هزار ریال(۰۰۰/۹۱۰/۲۳۱/۲۱۷) منابع و مبالغ بر همین رقم مصارف تصویب شده است. در حالی که در قانون سال ۱۳۸۰ کل کشور جمعا مبلغ چهار صد و پنجاه و پنج هزار و نهصد و هفتاد و هشت میلیارد و دویست و هفت میلیون و نهصد و سی و پنج هزار ریال (۰۰۰/۹۳۵/۲۰۷/۹۷۵/۴۵۵) منابع و معادل همین رقم مصارف به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده است.

بدین ترتیب می توان گفت که بودجه کل کشور و عملکرد آن ، مفهوم و معنایی بس وسیع تر وعمیق تر از برنامه کار و یک صورت حساب مالی ساده برای دولت دارد.

 

 

تعریف حسابداری دولتی:

 

حسابداری دولتی عبارت است از مجموعه قوانین ، مقررات و روشها توام با دانش  حسابداری که ذیحساب های دستگاه های اجرای در رابطه با فعالیتهای مالی خود حسب مورد مکلف به رعایت و به کارگیری آن می باشند.

 

• مجموعه قوانین و مقررات ، بر استانداردهای حسابداری مقدم هستند.
• در طرح و تنظیم سیستم حسابداری دولتی باید کلیه قوانین ، لحاظ گردد یعنی دانش حسابداری با توجه به قوانین و مقررات به کار گرفته می شود.

 

 

 

 

 

کاربرد حسابداری دولتی  و اهداف آن:

 

نظر به این که کلیه فعالیتهای مالی دستگاه اجرایی ، علی القاعده میبایست  به موقع در دفاتر دستگاهای اجرایی ثبت شود و نیز گزارشات مالی در مواعد مقرر تهیه و تنظیم و نسخه اول آن جهت رسیدگی به دیوان محاسبات کشور و نسخه دوم آن پس از تایید دیوان محاسبات جهت تهیه و تنظیم صورتحساب عملکرد بودجه کل کشور به وزارت امور اقتصاد و دارایی ارائه ارائه شود ، تا وزارت مزبور در مهلت تعیین شده ، نسبت به تهیه صورتحساب  مذکور اقدام و آن را از طریق دیوان محاسبات کشور به مجلس شورای اسلامی و از این طریق به استحضار ملت ایران برساند.

 

 

کاربرد و مقاصد حسابداری دولتی(اهداف):

 

• اعمال نظارت و کنترل مالی بر مخارج در جهت نیل به برنامه های از پیش تعیین شده هر یک از دستگاههای اجرایی که به نحوی از انحاء از بودجه کل کشور استفاده میکنند، به منظور حسن اجرای بودجه وتامین هماهنگی لازم در اجرای مقررات مالی و محاسباتی توسط وزارت امور اقتصاد و دارایی و دیوان محاسبات کشور.

 

 

• اعمال نظارت و کنترل عملیاتی دولت بر اجرای فعالیتهای و طرحهای عمرانی دستگاههای اجرایی که مخارج آنها از محل بودجه کل کشور تامین می شود؛ به منظور ارزیابی از عملیات حاصله با توجه به اهداف از پیش تعیین شده توسط سازمان برنامه و بودجه، از طریق گزارشاتی که در فواصل سال مالی از هر یک از دستگاههای اجرایی دریافت می کنند. همچنین اختصاص قسمتی از اعتبارات مصوبه آنها ، برای دوره بعد توسط کمیته تخصیص اعتبار.

 

 

• اعمال نظارت و کنترل لازم به منظور حفظ و حراست و نگهداری حساب اموال دولتی هر یک از دستگاه های اجرایی ، توسط وزارت امور اقتصاد و دارایی.

 

 

• تهیه و تنظیم و ارائه حساب ، برابر قوانین و مقررات مربوط ، توسط هر یک از ذیحسابی های دستگاههای اجرایی.

 

 

• تهیه و تنظیم و ارائه صورتحساب عملکرد سالانه بودجه کل کشور توسط وزارت امور اقتصاد و دارایی و ارائه آن به قوه مقننه از طریق دیوان محاسبات کشور.

 

 

• ارائه صورتحساب عملکرد سالانه دولت به هیات وزیران ، به منظور بررسی و تجزیه و تحلیل اقتصادی و استفاده واقع بینانه از اعداد و ارقام این صورتحساب ، به منظور پیش بینی بودجه سنوات آتی.

 

 

• استفاده از اعداد و ارقام مندرج در صورتحساب عملکرد بودجه کل کشور ، در راستای مطالعات و برسی ها و تحلیل آماری اقتصادی کشور در سطح کلان ، توسط بانک مرکزی و همچنین محققان و پژوهشگران علم اقتصاد و بخصوص در زمینه های حسابهای ملی و برآورد تولید ملی ایران.

اصطلاحت حسابداری دولتی:

 

۱-  دستگاه اجرایی:

منظور از دستگاه های کلیه وزارتخانه ها ، سازمانها ، موسسات ، شرکتهای دولتی و سایر واحدها ، که به نحوی از اتحاء از بودجه کل کشور استفاده می نمایند.

 

الف) وزارتخانه:

واحد سازمانی مشخصی است که به موجب قانون به این عنوان شناخته شده یا میشود . از نظر سازمانی،وزارتخانه بزرگترین دستگاه اجرایی محسوب میشود و در راس هرمی سازمانی آن وزیر قرار گرفته که در قبال مجلس مسئولیت مستقیم دارد.

 

ب) موسسه دولتی:

واحد سازمانی مشخصی است که به موجب قانون ایجاد و زیر نظر یکی از قوای سه گانه(قوه مقننه؛قوه مجریه؛قوه قضائیه) اداره میشود و عنوان وزارتخانه ندارد.

 

ج) شرکت دولتی:

واحد سازمانی مشخصی است که به اجازه قانون به صورت شرکت ایجاد شود و یا به حکم قانون و یا دادگاه صالح ملی شده یا مصادره شده به عنوان شرکت دولتی شناخته شده باشد و بیش از ۵۰ درصد سرمایه آن متعلق به دولت باشد.

 

د) موسسات و نهادهای عمومی غیر دولتی:

موسسات و نهادهای عمومی غیر دولتی از این قانون واحد سازمانی مشخصی است که با اجازه  قانون به منظور ایجاد وظایف و خدماتی که جنبه عمومی دارد تشکیل شده و یا میشوند.

 

۲-  اعتبار:

عبارت از مبلغی است که برای مصرف یا مصارف معینی به منظورنیل به اهداف واجرای برنامه های دولت به تصویب مجلس شورای اسلامی می رسد.

• اعتبارات جاری
• اعتبارات عمرانی

 

۳-  دیون بلامحل:

عبارتست از بدیهای قابل  پرداخت سنوات گذشته که در بودجه مربوط ، اعتباری برای آنها منظور نشده و یا زاعد بر اعتبار مصوب و در هر دو صورت به یکی از طرق زیر بدون اختیار دستگاه ایجاد شده باشد.

• احکام قطعی صادره از طرف مراجع صالحه
• انواع بدهی به وزارتخانه ها و موسسات و شرکتهای دولتی ناشی از خدمات انجام شده.

۴–  تخصیص اعتبار:

عبارتست از تعیین حجم اعتباری که برای یک دوره معین در طی سال مالی به منظور انجام هزینه، در جهت اجرای برنامه ها و عملیات و سایر پرداختهای مورد لزوم هر یک از دستگاههای اجرایی از محل اعتبارات مصوب آنها ، توسط کمیته تخصیص ، برآورد و تصویب می گردد.

 

۵-  فصول هزینه:

نوع هزینه را در داخل بودجه  و یا قسمتی از فعالیت یک وزارتخانه یا موسسه دولتی مشخصی می کند.

• بدین مفهوم،هزینه های دولت که اعتبار آن در بودجه کل کشور پیش بینی و تصویب می شود با توجه به تجانس و سنخیت آنها در ۷ گروه اعتبارات هزینه ای و اعتیارات تملک داراییها سرمایه ای به تفکیک ، طبقه بندی و نشانه گذاری میشوند،هر گروه تحت عنوان «فصل»نامیده میشود.

 

۶-  درآمد عمومی:

عبارتست از درآمد های وزارتخانه ها و موسسات دولتی و مالیات و سود سهام شرکتها ی دولتی و درآمد حاصل از انحصارات و مالکیت  و سایر درآمدهایی که در قانون بودجه کل کشور تحت عنوان درآمد عمومی منظور میشوند.

 

۷-  درآمد اختصاصی:

عبارتست از درآمدهایی که به موجب قانون برای مصرف یا مصارف خاص در بودجه کل کشور تحت عنوان درآمد اختصاصی منظور می گردد.

 

۸- درآمد شرکتهای دولتی:

عبارتست از درآمدهایی که در قبال ارئه خدمت و یا فروش کالا و سایر فعالیتهایی که شرکتهای مذکور به موجب قوانین و مقررات مجاز به انجام آنها  هستند، عاید آن شرکتها می گردد.

 

۹- سایر منابع تامین اعتبار:

سایر منابع تامین اعتبار عبارتند از منابعی که تحت عنوان وام،انتشار اوراق قرضه،برگشتی از پرداختهای سالهای قبل و عناوین مشابه در قانون بودجه کل کشور پیش بینی میشود و ماهیت درآمد ندارد.

 

۱۰- دریافتهای دولت:

عبارتست از کلیه وجوهی که تحت عنوان در آمد عمومی و در آمد اختصاصی ودر آمد شرکتهای دولتی و سایر منابع اعتبار و سپرده ها و هدایا به استثنای هدایایی که برای مصارف خاصی اهداء میگردد ومانند اینها وسایروجوهی که به موجب قانون باید در قانون باید در حسابهای خزانه داری کل متمرکز شود.

۱۱- وجوه عمومی:

عبارت از نقدینه های مربوط به وزارتخانه ها و موسسات وشرکتها و نهادهای دولتی و موسسات وایسته به سازمانهای مذکور که متعلق حق افراد و موسسات خوصوصی نیست وصرف نظر از نحوه و منشاء تحصیل آن منحصرا برای مصارف عمومی به موجب قانون قابل دخل و تصرف میباشد.

 

۱۲- مراحل انجام خرج:

 

الف) تشخیص:

عبارتست از تعین و انتخاب کالا و خدمات و سایر پرداختهایی که تحصیل یا انجام آنها برای نیل به اجرای برنامه های دستگاه اجرایی ضروری است.

ب)تامین اعتبار:

عبارتست از اختصاص دادن تمام یا قسمتی از اعتبار مصوب برای هزینه معین.

ج)تعهد:

عبارتست از ایجاد دین بر ذمه دولت ناشی از :

• تحویل کالا یا انجام خدمت
• اجرای قراردادها یی که با رعایت مقررات منعقد شده باشد.
• احکام صادر شده از مراجع قانونی و ذیصلاح.
• پیوستن به قراردادهای بین المللی و عضویت در سازمانها و مجامع بین المللی

د) تسجیل:

عبارتست از تعیین میزان بدهی قابل پرداخت به موجب اسناد و مدارک اثبات کننده بدهی.

ه)حواله:

اجازه ای است که کتبا وسیله مقامات مجاز وزارتخانه یاموسسه دولتی  یا شرکت دولتی و یا دستگاه اجرایی محلی یا نهادهای عمومی غیر دولتی و یا سایر دستگاههای اجرایی برای تادیه تعهدات و بدهی های قابل پرداخت از محل اعتبارات مربوط عهده ذیحساب در وجه ذینفع صادر می شود.

و) درخواست وجه :

سندی است که ذیحساب برای دریافت وجه به منظور پراخت حواله های صادره شده و سایر پرداخت هایی که به موجب قانون از محل وجوه متمرکز شده خزانه دمجاز می باشد حسب مورد از محل اعتبارات و یا وجوه مربوط به عهده خزانه در مرکز و یا عهده نمایندگی خزانه در استان در وجه حساب بانکی پرداخت دستگاه اجرایی ذیربط صادر می کند.

ز)هزینه:

عبارتست از پرداخت هایی که بطور قطعی به ذینفع در قبال تعهد یا تحت عنوان کمک یا عناوین مشابه با رعایت قوانین و مقررات مربوط صورت می گیرد.

 

 

۱۳- تنخواه گردان :

عبارتست از مبلغی است که برای تامین مخارج نقدی و جزیی تعیین و واگذاری می گردد و در نوبتهای معین معادل وجوه مصرفی آن را به میزان اولیه میرسانند.

 

انواع تنخواه گردان:

 

الف- تنخواه گردان خزانه:

عبارتست از اعتبار بانکی در حساب درآمد عمومی نزد بانک مرکزی که به موجب قانون اجازه استفاده از آن به میزان معین در سال مالی برای رفع احتیاجات نقدی خزانه در همان سال به وزارت امور اقتصاد و دارایی داده میشوند ومنتها تا پایان سال واریز گردد.

ب – تنخوه گردان استان:

عبارتست از وجهی که خزانه و یا نمایندگی خزانه از محل اعتبارات مصوب به منظور ایجاد تسهیلات لازم در پرداخت هزینه های جاری و عمرانی دستگاه های اجرایی محلی تابه نظام بودجه استانی در اختیار نمایندگی های  خزانه در مرکز هر استان قرار می دهد.

ج- تنخواه گردان حسابداری :

عبارتست از وجهی که خزانه و یا نمایندگی خزانه در استان از محل اعتبارات مصوب برای انجام بعضی از هزینه های سال جاری و تعهدات قابل پرداخت سالهای قبل در اختیار ذیحساب قرار می دهد تا در قبال حواله های صادر شده واریز و با صدور درخواست وجه مجددا دریافت گردد.

د – تنخواه گردان پرداخت:

عبارتست از وجهی که از محل تنخواه گردان حسابداری از طرف ذیحساب با تایید وزیر یا رییس موسسه یا مقامات مجاز از طرف انها برای انجام برخی ازهزینه ها در اختیار واحد ها و یا مامورینی که به موجب این قانون و آیین نامه های اجرایی آن مجاز به دریافت تنخواه گردان هستند قرار میگیرد تا به تدریج که هزینه های مربوط انجام می شود اسناد هزینه تحویل و مجددا وجه دریافت دارند.

ه – تنخواه گردان بازنشستگان و موظفین:

عبارتست از وجهی که بنا به درخواست ذیحساب به منظور پرداخت حقوق بازنشستگان و موظفین در ابتدای هر سال حداکثر به میزان یک ماه حقوق بازنشستگان و موظفین توسط سازمان بازنشستگی کل کشور که میبایست در اختیار ذیحسابی آن دستگاه قرار گیرد.

و – تنخواه گردان رد وجوه سپرده:

مبلغی است که برای تامین استرداد سپرده ها از طریق خزانه در وجه حسابی که بدین منظور مفتوح گردیده پرداخت میشود و برابر آیین نامه در نوبتهای بعد معادل وجوه استردادی ،ذیحساب از خزانه درخواست و دریافت وجه سپرده مربوط را می نماید.

۱۳- پیش پرداخت – علی الحساب:

پیش پرداخت: عبارتست از پرداختی که از محل اعتبارات مربوط بر اساس احکام و قراردادها طبق مقررات پیش از انجام تعهد صورت میگیرد.

علی الحساب: عبارتست از پرداختی که به منظور ادای قسمتی از تعهد با رعایت مقررات صورت می گیرد.

 

۱۴- ذیحساب:

ماموری است که به موجب حکم وزارت امور اقتصاد و دارایی از بین مستخدمین رسمی واجد صلاحیت به منظوراعمال نظارت و تامین هماهنگی لازم در اجرای مقررات مالی و محاسباتی در وزارتخانه ها  و موسسات و شرکتهای دولتی و…با این سمت منصوب میشود .

وظایف ذیحساب :

• نظارت بر امور مالی و محاسباتی و نگهداری و تنظیم حسابها بر طبق قانون و ضوابط و مقررات مربوط و صحت و سلامت آنها.
• نظارت بر حفظ اسناد و دفاتر مالی.
• نگهداری و تحویل و تحول وجوه و نقدینه ها و سپرده ها و اوراق بهادار.
• نگهداری حساب اموال دولتی و نظارت بر اموال مذکور.

 

معاون ذیحساب:

ماموری است که به موجب حکم وزارت امور اقتصاد و دارایی از بین کارکنان رسمی واجد صلاحیت به این سمت منصوب میشود.

امین انوال:

ماموری است که از بین مستخدمین رسمی واجد صلاحیت و امانت دار با موافقت ذیحساب و به حکم وزارتخانه یا موسسه ذیربط به این سمت منصوب و مسئولیت حراست و تحویل و تحول و تنظیم حسابهای انوال و اوراق که در حکم وجه نقد است و کالاهای تحت ابواب جمعی ، به عهده او واگذار می شود.

کار پرداز:

ماموری است که از بین مستخدمین رسمی واجد صلاحیت دستگاه ذیربط به این سمت منصوب می شود و نسبت به خرید و تدارکات کالا ها و خدمات مورد نیاز طبق دستور مقامات مجاز با رعایت مقررات اقدام می نماید.

عامل ذیحساب:

ماموری است که با موافقت ذحساب و به موجب دستگاه اجرایی مربوط از بین مستخدمین رسمی واجد صلاحیت به این سمت منصوب و انجام قسمتی از وظایف و مسئولیتهای توسط ذیحساب به او محول میشود.

 

۱۶- موافقت نامه:

سندی است که شرح عملیات مربوط به بودجه مصوب را نشان می دهد. این سند بین سازمان مدیریت و برنامه ریزی و هر یک از دستگاه های اجرای مورد توافق قرار می گیرد.

وجوه مستقل گروه حسابهای اعتبارات هزینه(حسابهای بودجه و دریافت و پرداخت)

 

همان طور که اشاره شد ، لایحه بودجه سالانه کل کشور در هر سال قبل ز سال مالی مورد عمل ، توسط رئیس قوه مجریه به مجلس شورای اسلامی تقدیم می گردد وپس از بررسی لازم و جرح و تعدیلات به عمل آمده توسط قوه مقننه تصویب گردیده و جهت اجرا برای رئیس قوه مجریه ارسال می شود و از طریق ریاست جمهوری به کلیه دستگاههای اجرایی ابلاغ می گردد.

 

در آغاز سال مالی دفتر بودجه هر یک از دستگاههای اجرایی بر اساس بودجه مصوب دستگاه متبوع ،موافقت نامه بودجه تهیه و آن را طی مراحلی که شرح داده شده با سازمان مدیریت و برنامه ریزی مبادله می کنند.

 

در عین حال کمیته تخصیص  ، قسمتی از اعتبارات مصوب هر یک از دستگاههای اجرای را به آنها اختصاص می دهد. پس از ابلاغ تخصیص اعتبار مزبور به دفتر بودجه دستگاه اجرایی ، این دفتر اعتبار تخصیص یافته را با توجه به موافقت نامه مزبور ، به صورت بودجه تفصیلی تنظیم نموده و به امور ابلاغ می نماید .

 

همزمان با انجام مراتب فوق الذکر ، ذیحسابی به منظور ایجاد تسهیلات لازم و جلوگیری از معوق ماندن فعالیتهای دستگاه اجرایی که بار مالی دارند ، از خزانه یا خزانه معین استان ، درخواست تنخواه گردان حسابداری نموده و تا ابلاغ موافقت نامه و تخصیص اعتبار مبادرت به پرداختهای اجتناب ناپذیر دستگاه اجرایی متبوع می نماید.

 

ذیحسابی بر اساس قوانین و مقررات مربوط و طبق موافقت نامه و تخصیص اعتبار ابلاغ شده ، عملیات مالی دستگاه اجرایی را در طی سال انجام داده و نسبت به ثبت اقلام  و ارقام در دفاتر و صورتحسابها اقدام می نماید.