تعریف حسابداری اسلامی و اهداف

زید حسابداری اسلامی را به شرح زیر تعریف کرده است:

حسابداری فرایند منظم ثبت معاملات مشروع در دفاتر و اندازه گیری نتایج مالی بر مبنای این معاملات به منظور استفاده در تصمیم گیری است

الخدش علاوه بر مشروعیت، مسئله زکات را در تعریف حسابداری اسلامی گنجانده و آن را به این صورت تعریف کرده است:

• حسابداری اسلامی عبارت است از فرایند شناسایی، اندازه گیری و گزارشگری مشروعیت فعالیتهای مالی که برای تصمیم گیری، محاسبه زکات و محاسبه سود واقعی عملیات سرمایه گذاری اسلامی بر اساس دستورات اسلام، مفید باشد.

اهداف حسابداری اسلامی:

۱)  سود مندی برای تصمیم گیری        

سازمان حسابداری و حسابرسی موسسات مالی اسلامی(AAOIFI) در بیانیه شماره یک، اهداف حسابداری مالی بانکها و موسسات مالی اسلامی را ارائه اطلاعات برای کمک به تصمیم گیری های استفاده کنندگان تعریف کرده است.

این سازمان برای تعیین اهداف از دو رویکرد استفاده کرد:

الف) تعیین اهداف بر مبنای اصول و روشهای اسلام و سپس بررسی این اهداف با توجه به مبانی نظری موجود.

ب) شروع کار ازمبانی نظری موجود و تطبیق آن با شریعت اسلام.

رویکرد اول را یکی از علمای شریعت انجام داده است و رویکرد دوم توسط یک متخصص حسابداری.

• نهایتا تعریف اهداف بر اساس رویکرد دوم پذیرفته شد.
• طبق این بیانیه ، هدف گزارشگری مالی ارائه اطلاعات زیر است:
• اطلاعات مربوط به رعایت شریعت توسط بانکها
• اطلاعات مربوط به منابع اقتصادی ، تعهدات و اثار رویداده
• اطلاعات لازم برای تعیین زکات
• اطلاعات لازم برای براورد جریانهای نقدی، زمان و خطرات تحقق آن
• اطلاعات لازم برای ارزیابی مسئولیت های امانی بانکها برای حفاظت منابع و سرمایه گذاریهای آن
• اطلاعات مربوط به ایفای مسئولیت اجتماعی توسط بانکها

۲) مباشرت

مفهوم مباشرت از آیین مذهبی به ویژه مسیحیت سرچشمه گرفته است. یعنی انسان در برابر خداوند امانتدار منابعی است که به او سپرده شده است.

از اواسط قرن نوزدهم مفهوم مباشرت در حسابداری برای تفکیک مالکیت و مدیریت بکار می رفت که این نیز ناشی از رشد شرکتهای اسلامی بود.

تأکید مباشرت بر بکارگیری سرمایه ها در داراییهای مولد برای دستیابی به اهداف سازمان است.لذا ترازنامه و صورت سود و زیان تهیه می شود تا صاحبان سرمایه بتوانند تغییرات مالی طی یک دوره زمانی خاص را دنبال کنند.

مفهوم فعلی مباشرت بسیار نزدیک به مفهوم سودمندی برای تصمیمگیری است، اما اطلاعات لازم برای مباشرت کمتر از اطلاعات لازم برای تصمیم گیری است.

زیرا بر اساس مفهوم مباشرت، سرمایه گزاران و اعتبار دهندگان بالقوه به عنوان استفاده کننده تلقی نمی شوند. علاوه براین، اطلاعات لازم برای مدل پیش بینی استفاده کنندگان ارائه می گردد و اساسا به گذشته نگاه می شود.

سازمان حسابداری و حسابرسی موسسات مالی اسلامی AAOIFI)، مباشرت را به عنوان یکی از اهداف ارائه اطلاعات پذیرفته است.این سازمان تصریح کرده است که یکی از اهداف حسابداری مالی کمک به محافظت داراییها و بهبود تواناییهای مدیریتی بانکهای اسلامی است

۳- پاسخگویی از طریق زکات                                                                        

• نتایج تحقیقات نشان می دهد که هدف اصلی اطلاعات حسابداری اسلامی، ارائه اطلاعات برای ایفای تعهد پاسخگویی به صاحب اصلی(خدا) است. بنابراین پاسخگویی کلی زمانی در عمل محقق می شود که در راستای ایفای تعهد زکات باشد. اگر زکات به عنوان هدف اولیه قرار گیرد هر شخص از فریبکاری یا ظاهرآرایی ناخواسته پرهیز می کند، زیرا همیشه خدا را ناظر اعمال خود می بیند. در نتیجه، اطلاعات حسابداری به طور غیر مستقیم هم پاسخگوی نیازهای استفاده کنندگان است و هم پاسخگوی مسئولیت اجتماعی.
• پیشنهاد شده است که سازمانهای اسلامی باید زکات مدار باشند نه سود مدار.یعنی سود خالص نباید به عنوان مبنای ارزیابی عملکرد استفاده شود بلکه هدف باید متوجه پرداخت زکات بیشتر باشد.برای اینکه جهت سازمان در راستای زکات باشد سیستم حسابداری نیز باید مبتنی بر زکات باشد. این نگرش منجر به تقویت اسلام در سازمانها می شود.
• برای رسیدن به این هدف ، ابتدا باید از حداکثرسازی سود به سمت حداکثر سازی زکات حرکت کرد. بنابراین سود یک هدف میانی است در صورتی که زکات هدف نهایی است. اگر زکات هدف نهایی باشد سیاستهای یک سازمان باید منطبق با شریعت اسلامی باشد. نهایتاً این شیوه عمل باعث تعادل بین مسائل فردی و اجتماعی می شود، زیرا مفهوم زکات مسلمانان را تشویق می کند با رعایت شریعت سود کسب کنند و بخشی از آن را به عنوان زکات برای رفاه اجتماعی بپردازند